ⓘ Optimized just nowView original http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97 Menu Phonetic वेदांग वेदों के अर्थ को अच्छी तरह समझने में वेदांग काफ़ी सहायक होते हैं। वेदांग शब्द से अभिप्राय है- 'जिसके द्वारा किसी वस्तु के स्वरूप को समझने में सहायता मिले'। वेदांगो की कुल संख्या 6 है, जो इस प्रकार है- शिक्षा - वैदिक वाक्यों के स्पष्ट उच्चारण हेतु इसका निर्माण हुआ। वैदिक शिक्षा सम्बंधी प्राचीनतम साहित्य 'प्रातिशाख्य' है। कल्प - वैदिक कर्मकाण्डों को सम्पन्न करवाने के लिए निश्चित किए गये विधि नियमों का प्रतिपादन 'कल्पसूत्र' में किया गया है। व्याकरण - इसके अन्तर्गत समासों एवं सन्धि आदि के नियम, नामों एवं धातुओं की रचना, उपसर्ग एवं प्रत्यय के प्रयोग आदि के नियम बताये गये हैं। पाणिनि की अष्टाध्यायी प्रसिद्ध व्याकरण ग्रंथ है। निरूक्त - शब्दों की व्युत्पत्ति एवं निर्वचन बतलाने वाले शास्त्र 'निरूक्त' कहलातें है। क्लिष्ट वैदिक शब्दों के संकलन ‘निघण्टु‘ की व्याख्या हेतु यास्क ने 'निरूक्त' की रचना की थी, जो भाषा शास्त्र का प्रथम ग्रंथ माना जाता है। छन्द - वैदिक साहित्य में मुख्य रूप से गायत्री, त्रिष्टुप, जगती, वृहती आदि छन्दों का प्रयोग किया गया है। पिंगल का छन्दशास्त्र प्रसिद्ध है। ज्योतिष - इसमें ज्योतिष शास्त्र के विकास को दिखाया गया है। इसकें प्राचीनतम आचार्य 'लगध मुनि' है। वेद पुरुष के 6 अंग माने गये हैं- कल्प, शिक्षा, छन्द, व्याकरण, निरुक्त तथा ज्योतिष। मुण्डकोपनिषद में आता है- 'तस्मै स हो वाच। द्वै विद्ये वेदितब्ये इति ह स्म यद्ब्रह्म विद्यौ वदंति परा चैवोपरा च॥ तत्रापरा ॠग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽर्थ वेद: शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दोज्योतिषमिति। अथ परा यथा तदक्षरमधिगम्यते॥'[1] 'अर्थात मनुष्य को जानने योग्य दो विद्याएं हैं-परा और अपरा। उनमें चारों वेदों के शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद, ज्योतिष- ये सब 'अपरा' विद्या हैं तथा जिससे वह अविनाशी परब्रह्म तत्त्व से जाना जाता है, वही 'परा' विद्या है।' इन छ: को इस प्रकार बताया गया है- ज्योतिष वेद के दो नेत्र हैं, निरुक्त 'कान' है, शिक्षा 'नाक', व्याकरण 'मुख' तथा कल्प 'दोनों हाथ' और छन्द 'दोनों पांव' हैं- शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य, हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते मुखं व्याकरणं स्मृतम्। निरुक्त श्रौतमुच्यते, छन्द: पादौतु वेदस्य ज्योतिषामयनं चक्षु:॥ वैदिकमन्त्रों के स्वर, अक्षर, मात्रा एवं उच्चारण की विवेचना 'शिक्षा' से होती है। शिक्षाग्रन्थ जो उपलब्ध हैं-पाणिनीय शिक्षा (ॠग्वेद), व्यास शिक्षा (कृष्ण यजुर्वेद), याज्ञवल्क्य आदि 25 शिक्षाग्रन्थ (शुक्ल यजुर्वेद), गौतमी, नारदीय, लोमशी शिक्षा (सामवेद) तथा माण्डूकी शिक्षा (अथर्ववेद)। भाषा नियमों का स्थिरीकरण 'व्याकरण' का कार्य है। शाकटायन व्याकरण सूत्र तथा पाणिनीय व्याकरण यजुर्वेद से सम्बद्ध माने जाते हैं। इनके अतिरिक्त सारस्वत व्याकरण, प्राकृत प्रकाश, प्राकृत व्याकरण, कामधेनु व्याकरण, हेमचन्द्र व्याकरण आदि अनेक व्याकरण शास्त्र के ग्रन्थ भी हैं। सभी पर अनेक भाष्य एवं टीकाएं लिखी गयी हैं। अनेक व्याकरण-ग्रन्थ लुप्त हो गए हैं। वेदों की व्याख्या पद्धति बताना 'निरुक्त' का कार्य है। इसके अनेक ग्रन्थ लुप्त हैं। निरुक्त को वेदों का विश्वकोश कहा गया है। अब यास्क का निरुक्त ग्रन्थ उपलब्ध है, जिस पर अनेक भाष्य रचनाएं हुई हैं। 'छन्द' के कुछ ग्रन्थ ही मिलते हैं, जिसमें वैदिक छन्दों पर गार्ग्यप्रोक्त उपनिदान-सूत्र (सामवेदीय), पिंगल नाग प्रोक्त छन्द: सूत्र (छन्दोविचित) वेंकट माधव क्ड़ड़त छन्दोऽनुक्रमणी, जयदेव कृत छन्दसूत्र के अतिरिक्त लौकिक छन्दों पर छन्दशास्त्र (हलायुध वृत्ति), छन्दोमञ्जरी, वृत्त रत्नाकर, श्रुतबोध आदि हैं। जब ब्राह्मण-ग्रन्थों में यज्ञ-यागादि की कर्मकांडीय व्याख्या में व्यवहारगत कठिनाइयाँ आईं, तब कल्पसूत्रों की 'प्रतिशाखा' में रचना हुई। ऋग्वेद के प्रातिशाख्य वर्गद्वय वृत्ति में कहा गया है- 'कल्पौ वेद विहितानां कर्मणामानुपूर्व्येण कल्पनाशास्त्रम्।' 'अर्थात् 'कल्प' वेद प्रतिपादित कर्मों का भली-प्रकार विचार प्रस्तुत करने वाला शास्त्र है। कल्प में यज्ञों की विधियों का वर्णन होता है।'  ज्योतिष का मुख्य प्रयोजन संस्कार एवं यज्ञों के लिए मुहूर्त निर्धारण करना है एवं यज्ञस्थली, मंडप आदि का नाम बतलाना है। इस समय लगधाचार्य के वेदांग ज्योतिष के अतिरिक्त सामान्य ज्योतिष के अनेक ग्रन्थ है। नारद, पराशर, वसिष्ठ आदि ॠषियों के ग्रन्थों के अतिरिक्त वाराहमिहिर, आर्यभट्ट, ब्राह्मगुप्त, भास्कराचार्य के ज्योतिष ग्रन्थ प्रख्यात हैं। पुरातन काल में ज्योतिष ग्रन्थ चारों वेदों के अलग-अलग थे-आर्ष ज्योतिष (ॠग्वेद), याजुष ज्योतिष (यजुर्वेद) और आथर्वण ज्योतिष (अथर्ववेद)। टीका टिप्पणी और संदर्भ ↑ मुंडकोपनिषद, 1।1।4-5 संबंधित लेख श्रुतियाँ [] देखें • वार्ता • बदलें वेद वेद · संहिता · वैदिक काल · उत्तर वैदिक काल · वेद का स्वरूप· वैदिक वाङ्मय का शास्त्रीय स्वरूप · वेदों का रचना काल ·ऋग्वेद · यजुर्वेद · सामवेद · अथर्ववेद · मनुसंहिता · वेदांग ·वेदांत · ब्रह्मवेद · वैदिक धर्म [] देखें • वार्ता • बदलें उपवेद और वेदांग उपवेद अर्थवेद (ॠग्वेद) कामन्दक सूत्र · कौटिल्य अर्थशास्त्र · चाणक्य सूत्र · नीतिवाक्यमृतसूत्र · बृहस्पतेय अर्थाधिकारकम् · शुक्रनीति धनुर्वेद (दोनों यजुर्वेदों के लिए मुक्ति कल्पतरू · वृद्ध शारंगधर · वैशम्पायन नीति-प्रकाशिका · समरांगण सूत्रधार गान्धर्ववेद (सामवेद) दत्तिलम · भरत नाट्यशास्त्र · मल्लिनाथ रत्नाकर · संगीत दर्पण · संगीत रत्नाकर आयुर्वेद (अथर्ववेद) अग्निग्रहसूत्रराज · अश्विनीकुमार संहिता · अष्टांगहृदय · इन्द्रसूत्र · चरक संहिता · जाबालिसूत्र · दाल्भ्य सूत्र · देवल सूत्र · धन्वन्तरि सूत्र · धातुवेद · ब्रह्मन संहिता · भेल संहिता · मानसूत्र · शब्द कौतूहल · सुश्रुत संहिता · सूप सूत्र · सौवारि सूत्र  वेदांग कल्प गृह्यसूत्र (रीति-रिवाजों, प्रथाओं हेतु) · धर्मसूत्र (शासकों हेतु) ·श्रौतसूत्र (यज्ञ हेतु) शिक्षा गौतमी शिक्षा (सामवेद) · नारदीय शिक्षा· पाणिनीय शिक्षा (ऋग्वेद) · बाह्य शिक्षा (कृष्ण यजुर्वेद) · माण्ड्की शिक्षा (अथर्ववेद) · याज्ञवल्क्य शिक्षा (शुक्ल यजुर्वेद) · लोमशीय शिक्षा व्याकरण कल्प व्याकरण · कामधेनु व्याकरण · पाणिनि व्याकरण · प्रकृति प्रकाश · प्रकृति व्याकरण · मुग्धबोध व्याकरण · शाक्टायन व्याकरण · सारस्वत व्याकरण · हेमचन्द्र व्याकरण निरुक्त्त मुक्ति कल्पतरू · वृद्ध शारंगधर · वैशम्पायन नीति-प्रकाशिका · समरांगण सूत्रधार छन्द गार्ग्यप्रोक्त उपनिदान सूत्र · छन्द मंजरी · छन्दसूत्र · छन्दोविचित छन्द सूत्र · छन्दोऽनुक्रमणी · छलापुध वृत्ति · जयदेव छन्द · जानाश्रमां छन्दोविचित · वृत्तरत्नाकर · वेंकटमाधव छन्दोऽनुक्रमणी · श्रुतवेक ज्योतिष आर्यभट्टीय ज्योतिष · नारदीय ज्योतिष · पराशर ज्योतिष · ब्रह्मगुप्त ज्योतिष · भास्कराचार्य ज्योतिष · वराहमिहिर ज्योतिष · वासिष्ठ ज्योतिष · वेदांग ज्योतिष उपनिषद ॠग्वेदीय उपनिषद ऐतरेय उपनिषद · आत्मबोध उपनिषद ·कौषीतकि उपनिषद · निर्वाण उपनिषद ·नादबिन्दुपनिषद · सौभाग्यलक्ष्मी उपनिषद · अक्षमालिक उपनिषद · भवऋचा उपनिषद · मुदगल उपनिषद · त्रिपुरा उपनिषद · बहवृचोपनिषद ·मृदगलोपनिषद · राधोपनिषद यजुर्वेदीय उपनिषद शुक्ल यजुर्वेदीय अध्यात्मोपनिषद · आद्यैतारक उपनिषद ·भिक्षुकोपनिषद ·बृहदारण्यकोपनिषद ·ईशावास्योपनिषद ·हंसोपनिषद ·जाबालोपनिषद · मंडल ब्राह्मण उपनिषद ·मन्त्रिकोपनिषद · मुक्तिका उपनिषद ·निरालम्बोपनिषद ·पैंगलोपनिषद ·परमहंसोपनिषद · सत्यायनी उपनिषद · सुबालोपनिषद · तारासार उपनिषद ·त्रिशिखिब्राह्मणोपनिषद ·तुरीयातीतोपनिषद ·अद्वयतारकोपनिषद ·याज्ञवल्क्योपनिषद ·शाट्यायनीयोपनिषद ·शिवसंकल्पोपनिषद कृष्ण यजुर्वेदीय अक्षि उपनिषद · अमृतबिन्दु उपनिषद ·अमृतनादोपनिषद · अवधूत उपनिषद · ब्रह्म उपनिषद · ब्रह्मविद्या उपनिषद ·दक्षिणामूर्ति उपनिषद ·ध्यानबिन्दु उपनिषद · एकाक्षर उपनिषद · गर्भ उपनिषद · कैवल्योपनिषद ·कालाग्निरुद्रोपनिषद · कर उपनिषद · कठोपनिषद ·कठरुद्रोपनिषद ·क्षुरिकोपनिषद · नारायणो · पंचब्रह्म · प्राणाग्निहोत्र उपनिषद · रुद्रहृदय · सरस्वतीरहस्य उपनिषद · सर्वासार उपनिषद ·शारीरिकोपनिषद · स्कन्द उपनिषद ·शुकरहस्योपनिषद ·श्वेताश्वतरोपनिषद ·तैत्तिरीयोपनिषद · तेजोबिन्दु उपनिषद · वराहोपनिषद · योगकुण्डलिनी उपनिषद · योगशिखा उपनिषद · योगतत्त्व उपनिषद ·कलिसन्तरणोपनिषद ·चाक्षुषोपनिषद सामवेदीय उपनिषद आरुणकोपनिषद · दर्शनोपनिषद ·जाबालदर्शनोपनिषद · जाबालि उपनिषद · केनोपनिषद · महात्संन्यासोपनिषद · मैत्रेयीउपनिषद · मैत्रायणी उपनिषद · अव्यक्तोपनिषद · छान्दोग्य उपनिषद ·रुद्राक्षजाबालोपनिषद · सावित्र्युपनिषद ·संन्यासोपनिषद · वज्रसूचिकोपनिषद · वासुदेवोपनिषद · चूड़ामणि उपनिषद ·कुण्डिकोपनिषद · जाबाल्युपनिषद ·महोपनिषद · मैत्रेय्युग्पनिषद ·योगचूडाण्युपनिषद अथर्ववेदीय उपनिषद अन्नपूर्णा उपनिषद · अथर्वशिर उपनिषद · अथर्वशिखा उपनिषद · आत्मोपनिरुषद · भावनोपनिषद · भस्मोपनिषद · बृहज्जाबालोपनिषद · देवी उपनिषद · दत्तात्रेय उपनिषद · गणपति उपनिषद · गरुडोपनिषद · गोपालपूर्वतापनीयोपनिषद· ह्यग्रीव उपनिषद · कृष्ण उपनिषद · महानारायण उपनिषद · माण्डूक्योपनिषद· महावाक्योपनिषद · मुण्डकोपनिषद ·नारदपरिव्राजकोपनिषद ·नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद ·परब्रह्मोपनिषद · प्रश्नोपनिषद · परमहंस परिव्राजक उपनिषद · पशुपत उपनिषद ·श्रीरामपूर्वतापनीयोपनिषद ·शाण्डिल्योपनिषद · शरभ उपनिषद ·सूर्योपनिषद · सीता उपनिषद · राम-रहस्य उपनिषद · त्रिपुरातापिन्युपनिषद ब्राह्मण ग्रन्थ ॠग्वेदीय ब्राह्मण ग्रन्थ ऐतरेय ब्राह्मण · कौषीतकि ब्राह्मण ·शांखायन ब्राह्मण यजुर्वेदीय ब्राह्मण ग्रन्थ शुक्ल यजुर्वेदीय शतपथब्राह्मण(काण्वब्राह्मण)· शतपथ (माध्यन्दिन) ब्राह्मण कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मण · मध्यवर्ती ब्राह्मण सामवेदीय ब्राह्मण ग्रन्थ ताण्ड्य ब्राह्मण · षडविंश ब्राह्मण ·सामविधान ब्राह्मण · आर्षेय ब्राह्मण · मन्त्र ब्राह्मण · देवताध्यानम् ब्राह्मण · वंश ब्राह्मण · संहितोपनिषद ब्राह्मण · जैमिनीय ब्राह्मण · जैमिनीयार्षेय ब्राह्मण · जैमिनीय उपनिषद ब्राह्मण अथर्ववेदीय ब्राह्मण ग्रन्थ गोपथ ब्राह्मण सूत्र-ग्रन्थ ॠग्वेदीय सूत्र-ग्रन्थ आश्वलायन श्रौतसूत्र · शांखायन श्रौतसूत्र · आश्वलायन गृह्यसूत्र · शांखायन गृह्यसूत्र ·वासिष्ठ धर्मसूत्र यजुर्वेदीय सूत्र-ग्रन्थ शुक्ल यजुर्वेदीय कात्यायन श्रौतसूत्र · पारस्कर श्रौतसूत्र · विष्णु धर्मसूत्र · पारस्कर गृह्यसूत्र कृष्ण यजुर्वेदीय आपस्तम्ब श्रौतसूत्र ·आपस्तम्बगृह्यसूत्र ·हिरण्यकेशि श्रौतसूत्र · बौधायन गृह्यसूत्र · बौधायन श्रौतसूत्र · वैखानस गृह्यसूत्र · भारद्वाज श्रौतसूत्र · हिरण्यकेशीय गृह्यसूत्र ·वैखानस श्रौतसूत्र · मानव धर्म-सूत्र · बाधूल श्रौतसूत्र · काठक धर्मसूत्र · आपस्तम्ब धर्मसूत्र · वराह श्रौतसूत्र ·बौधायन धर्मसूत्र · मानव गृह्यसूत्र · वैखानस धर्मसूत्र · काठक गृह्यसूत्र · हिरण्यकेशीय धर्मसूत्र सामवेदीय सूत्र-ग्रन्थ मसकसूत्र · लाट्यायन सूत्र · खदिर श्रौतसूत्र · जैमिनीय गृह्यसूत्र · गोभिल गृह्यसूत्र · खदिर गृह्यसूत्र · गौतम धर्मसूत्र · द्राह्यायण गृह्यसूत्र · द्राह्यायण धर्मसूत्र अथर्ववेदीय सूत्र-ग्रन्थ वैतान श्रौतसूत्र · कौशिक गृह्यसूत्र · वराह गृह्यसूत्र · वैखानस गृह्यसूत्र शाखा शाखा शाकल ॠग्वेदीय शाखा · काण्व शुक्ल यजुर्वेदीय · माध्यन्दिन शुक्ल यजुर्वेदीय · तैत्तिरीय कृष्ण यजुर्वेदीय · मैत्रायणी कृष्ण यजुर्वेदीय · कठ कृष्ण यजुर्वेदीय · कपिष्ठल कृष्ण यजुर्वेदीय · श्वेताश्वतर कृष्ण यजुर्वेदीय · कौथुमी सामवेदीय शाखा · जैमिनीय सामवेदीय शाखा · राणायनीय सामवेदीय शाखा · पैप्पलाद अथर्ववेदीय शाखा · शौनकीय अथर्ववेदीय शाखा मन्त्र-संहिता ॠग्वेद मन्त्र-संहिता · शुक्ल यजुर्वेद मन्त्र- संहिता · सामवेद मन्त्र-संहिता · अथर्ववेद मन्त्र-संहिता आरण्यक ऐतरेय ॠग्वेदीय आरण्यक · शांखायन ॠग्वेदीय आरण्यक · कौषीतकि ॠग्वेदीय आरण्यक · बृहद शुक्ल यजुर्वेदीय आरण्यक· तैत्तिरीय कृष्ण यजुर्वेदीय आरण्यक · कठ कृष्ण यजुर्वेदीय आरण्यक · मैत्रायणीय कृष्ण यजुर्वेदीय आरण्यक · तलवकार सामवेदीय आरण्यक प्रातिसाख्य एवं अनुक्रमणिका ॠग्वेदीय प्रातिसाख्य शांखायन प्रातिशाख्य · बृहद प्रातिशाख्य · आर्षानुक्रमणिका · आश्वलायन प्रातिशाख्य · छन्दोनुक्रमणिका · ऋग्प्रातिशाख्य · देवतानुक्रमणिका · सर्वानुक्रमणिका · अनुवाकानुक्रमणिका · बृहद्वातानुक्रमणिका · ऋग् विज्ञान यजुर्वेदीय प्रातिसाख्य शुक्ल यजुर्वेदीय कात्यायन शुल्वसूत्र · कात्यायनुक्रमणिका · वाजसनेयि प्रातिशाख्य कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय प्रातिशाख्य सामवेदीय प्रातिसाख्य शौनकीया चतुर्ध्यापिका [] देखें • वार्ता • बदलें स्मृति साहित्य स्मृतिग्रन्थ अंगिरसस्मृति · आपस्तम्बस्मृति· ऐतरेयस्मृति ·कात्यायनस्मृति · दक्षस्मृति · पाराशरस्मृति · प्रजापतिस्मृति · बृहस्पतिस्मृति · मनुस्मृति ·मार्कण्डेयस्मृति · यमस्मृति · याज्ञवल्क्यस्मृति · लिखितस्मृति · वसिष्ठस्मृति · विष्णुस्मृति · व्यासस्मृति · शंखस्मृति · शातातपस्मृति · सामवर्तस्मृति · हारीतिस्मृति पुराण अग्नि · कूर्म· गरुड़ · नारद · पद्म · ब्रह्म ·ब्रह्मवैवर्तपुराण · ब्रह्मांड · भविष्य · भागवत · मत्स्य ·मार्कण्डेय · लिंग · वराह · वामन · विष्णु · शिवपुराण (वायुपुराण) · स्कन्द महाकाव्य रामायण (वाल्मीकि) - योगवासिष्ठ · महाभारत(व्यास) - भगवद्गीता दर्शन न्याय दर्शन · पूर्व मीमांसा · योग · उत्तर मीमांसा ·वैशेषिक · सांख्य निबन्ध जीमूतवाहन कृत : दयाभाग · कालविवेक · व्यवहार मातृका · अनिरुद्ध कृत : पितृदायिता · हारलता ·बल्लालसेन कृत :आचारसागर · प्रतिष्ठासागर · अद्भुतसागर · श्रीधर उपाध्याय कृत : कालमाधव ·दत्तकमीमांसा · पराशरमाधव · गोत्र-प्रवर निर्णय · मुहूर्तमाधव · स्मृतिसंग्रह · व्रात्यस्तोम-पद्धति ·नन्दपण्डित कृत : श्राद्ध-कल्पलता · शुद्धि-चन्द्रिका ·तत्त्वमुक्तावली · दत्तक मीमांसा · · नारायणभटट कृत : त्रिस्थली-सेतु · अन्त्येष्टि-पद्धति · प्रयोग रत्नाकर ·कमलाकर भट्ट कृत: निर्णयसिन्धु · शूद्रकमलाकर ·दानकमलाकर · पूर्तकमलाकर · वेदरत्न · प्रायश्चित्तरत्न· विवाद ताण्डव · काशीनाथ उपाध्याय कृत :धर्मसिन्धु · निर्णयामृत · पुरुषार्थ-चिन्तामणि ·शूलपाणि कृत : स्मृति-विवेक (अपूर्ण) · रघुनन्दन कृत : स्मृति-तत्त्व · चण्डेश्वर कृत : स्मृति-रत्नाकर ·वाचस्पति मिश्र : विवाद-चिन्तामणि · देवण भटट कृत : स्मृति-चन्द्रिका · हेमाद्रि कृत : चतुर्वर्ग-चिन्तामणि ·नीलकण्डभटट कृत : भगवन्त भास्कर · मित्रमिश्र कृत: वीर-मित्रोदय · लक्ष्मीधर कृत : कृत्य-कल्पतरु ·जगन्नाथ तर्कपंचानन कृत : विवादार्णव आगम वैष्णवागम अहिर्बुध्न्य-संहिता · ईश्वर-संहिता · कपिलाजंलि-संहिता · जयाख्य-संहिता · पद्मतंत्र-संहिता · पाराशर-संहिता · बृहद्ब्रह्म-संहिता · भरद्वाज-संहिता · लक्ष्मी-संहिता · विष्णुतिलक-संहिता · विष्णु-संहिता · श्रीप्रश्न-संहिता · सात्त्वत-संहिता शैवागम तत्त्वत्रय · तत्त्वप्रकाशिका · तत्त्वसंग्रह · तात्पर्य संग्रह · नरेश्वर परीक्षा · नादकारिका · परमोक्ष-निराशकारिका · पाशुपत सूत्र · भोगकारिका · मोक्षकारिका · रत्नत्रय · श्रुतिसूक्तिमाला · सूत-संहिता शाक्तागम वामागम अद्वैतभावोपनिषद · अरुणोपनिषद · कालिकोपनिषद · कौलोपनिषद · तारोपनिषद · त्रिपुरोपनिषद · ब्रहिचोपनिषद · भावनोपनिषद मिश्रमार्ग कलानिधि · कुलार्णव · कुलेश्वरी · चन्द्रक · ज्योत्स्रावती · दुर्वासस · बार्हस्पत्य · भुवनेश्वरी समयाचार वसिष्ठसंहिता · शुक्रसंहिता · सनकसंहिता · सनत्कुमारसंहिता · सनन्दनसंहिता तान्त्रिक साधना कालीविलास · कुलार्णव · कूल-चूड़ामणि · ज्ञानार्णव · तन्त्रराज · त्रिपुरा-रहस्य · दक्षिणामूर्ति-संहिता · नामकेश्वर · प्रपंचसार · मन्त्र-महार्णव · महानिर्वाण · रुद्रयामल · शक्तिसंगम-तन्त्र · शारदा-तिलक [] देखें • वार्ता • बदलें संस्कृत साहित्य अवन्तिसुन्दरी कथा · अष्टाध्यायी · उत्तररामचरित ·कामन्दकीय नीतिशास़्त्र · कीर्ति कौमुदी · कुमारपाल चरित · चरक संहिता · नवसाहसांकचरित · पृथ्वीराज विजय · वृहत्कथामंजरी · मत्तविलास प्रहसन ·मालविकाग्निमित्रम् · मृच्छकटिकम · रघुवंश महाकाव्य ·राजतरंगिणी · विक्रमांकदेव चरित · कथासरित्सागर ·श्लोक · स्वप्नवासवदत्तम · हर्षचरित · विक्रमोर्वशीयम् ·देवी चन्द्र गुप्तम · अभिज्ञान शाकुन्तलम् · मेघदूतम् ·ऋतुसंहार · कुमारसम्भव · किरातार्जुनीयम् · शिशुपाल वध · मुद्राराक्षस · तत्त्वकौस्तुभ · नैषधचरित · बाल रामायण · बाल भारत · महाभाष्य · विद्वशालभंजिका ·घटकर्पर · बृहत्कथाकोश · कर्पूर मञ्जरी · काव्यमीमांसा ·रत्नावली · नागानन्द · प्रियदर्शिका · कादम्बरी ·दशकुमारचरित · अभिनयदर्पण · हठयोग प्रदीपिका ·पुरुष परीक्षा · भूपरिक्रमा · कीर्तिलता · कीर्ति पताका ·गोरक्ष विजय · मणिमंजरा नाटिका · गंगावाक्यावली ·दानवाक्यावलि · हारीत संहिता · वर्षकृत्य ·दुर्गाभक्तितरंगिणी · सुश्रुत संहिता · अष्टांगहृदयम् ·शैवसर्वस्वसार · गयापत्तालक · विभागसार · गीत गोविन्द· रतिमञ्जरी · राघवयादवीयम् वर्णमाला क्रमानुसार लेख खोज अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ अं क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व श ष स ह क्ष त्र ज्ञ ऋ ॠ ऑ श्र अः श्रेणियाँ: वैदिक साहित्यसाहित्य कोशश्रुति ग्रन्थवेद To the top गणराज्य इतिहास पर्यटन साहित्य धर्म संस्कृति दर्शन कला भूगोल विज्ञान खेल सभी विषय भारतकोश सम्पादकीय भारतकोश कॅलण्डर सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी ब्लॉग संपर्क करें योगदान करें भारतकोश के बारे में अस्वीकरण भारतखोज ब्रज डिस्कवरी © 2017 सर्वाधिकार सुरक्षित भारतकोश  भारतकोशमुखपृष्ठसम्पादकीयकॅलण्डरसामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरीभारतकोश के बारे मेंसंपर्क करेंब्लॉग करेंशहीद मुकुल द्विवेदी के नाम पत्र -आदित्य चौधरीशहीद मुकुल द्विवेदी के नाम पत्र -आदित्य चौधरीभारतकोश कॅलण्डरभारतकोश कॅलण्डरहिन्दी सामान्य ज्ञानभूगोल सामान्य ज्ञानइतिहास सामान्य ज्ञानविज्ञान सामान्य ज्ञानअर्थशास्त्र सामान्य ज्ञानसमाजशास्त्र सामान्य ज्ञानराजव्यवस्था सामान्य ज्ञानकला सामान्य ज्ञानकम्प्यूटर सामान्य ज्ञानशिक्षा सामान्य ज्ञानचित्र सामान्य ज्ञानखेल सामान्य ज्ञानराजनीति सामान्य ज्ञानरामायण सामान्य ज्ञानमहाभारत सामान्य ज्ञानपरिचयप्रशासन-प्रबंधनसंरक्षण-सलाहसर्वाधिकारअस्वीकरणयोगदान देंगणराज्य मुखपृष्ठभारतभारत एक झलकभारत के राज्यकेंद्रशासित प्रदेशराष्ट्रीय सम्मान एवं पुरस्कारभारत के राष्ट्रपतिभारत के प्रधानमंत्रीभारतीय संसदभारत का संविधानराष्ट्रीय चिह्न और प्रतीकराष्ट्रीय दिवसराष्ट्रीय पर्व एवं त्योहारराष्ट्रीय उद्यान एवं अभयारण्यभारतीय सेनाअरुणाचल प्रदेशअसमआंध्र प्रदेशउत्तर प्रदेशउत्तराखण्डओडिशाकर्नाटककेरलगुजरातगोवाछत्तीसगढ़जम्मू और कश्मीरझारखण्डतमिल नाडुत्रिपुरानागालैंडपंजाबपश्चिम बंगालबिहारमणिपुरमध्य प्रदेशमहाराष्ट्रतेलंगानामिज़ोरममेघालयराजस्थानसिक्किमहरियाणाहिमाचल प्रदेशअंडमान एवं निकोबार द्वीपसमूहदादरा तथा नगर हवेलीराष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्लीपुदुचेरीचण्डीगढ़दमन और दीवलक्षद्वीपभारत रत्नपद्म विभूषणदादा साहब फाल्के पुरस्कारपरमवीर चक्रराजीव गाँधी खेल रत्नइतिहास मुखपृष्ठभारत का इतिहासभारत के राजवंशभारत के महाजनपदस्वतन्त्रता सेनानीभारतीय वीरांगनाएँइतिहास के सभी लेखपाषाण कालसिंधु घाटी सभ्यतावैदिक कालप्राचीन भारतपूर्व मध्यकालीन भारतमध्यकालीन भारतआधुनिक भारतमहाजनपदसातवाहन साम्राज्यमौर्य साम्राज्यशुंग साम्राज्यशक साम्राज्यकुषाण साम्राज्यचोल साम्राज्यगुप्त साम्राज्यपाल साम्राज्यगुर्जर-प्रतिहार साम्राज्यराजपूत कालदिल्ली सल्तनतदक्कन सल्तनतदक्षिणी साम्राज्यमराठा साम्राज्यउपनिवेश कालग़ुलाम वंशख़िलजी वंशसैयद वंशलोदी वंशतुग़लक़ वंशमुग़ल साम्राज्यबहमनी वंशनिज़ामशाही वंशराष्ट्रकूट वंशहोयसल वंशवाकाटक साम्राज्यसातवाहन साम्राज्यविजयनगर साम्राज्यपर्यटन मुखपृष्ठऐतिहासिक स्थलभारत के दुर्गभारत के पर्यटन स्थलपहाड़ी पर्यटन स्थलपर्यटन चित्रावलीपर्यटन के सभी लेखअंडमान-निकोबार के पर्यटन स्थलअरुणाचल प्रदेश के पर्यटन स्थलअसम के पर्यटन स्थलआंध्र प्रदेश के पर्यटन स्थलओडिशा के पर्यटन स्थलउत्तर प्रदेश के पर्यटन स्थलउत्तराखंड के पर्यटन स्थलकर्नाटक के पर्यटन स्थलकेरल के पर्यटन स्थलगुजरात के पर्यटन स्थलगोवा के पर्यटन स्थलचण्डीगढ़ के पर्यटन स्थलछत्तीसगढ़ के पर्यटन स्थलजम्मू-कश्मीर के पर्यटन स्थलझारखण्ड के पर्यटन स्थलतमिलनाडु के पर्यटन स्थलत्रिपुरा के पर्यटन स्थलदमन एवं दीव के पर्यटन स्थलदिल्ली के पर्यटन स्थलनागालैंड के पर्यटन स्थलपंजाब के पर्यटन स्थलपश्चिम बंगाल के पर्यटन स्थलबिहार के पर्यटन स्थलमणिपुर के पर्यटन स्थलमध्य प्रदेश के पर्यटन स्थलमहाराष्ट्र के पर्यटन स्थलमिज़ोरम के पर्यटन स्थलमेघालय के पर्यटन स्थलराजस्थान के पर्यटन स्थलसिक्किम के पर्यटन स्थलहरियाणा के पर्यटन स्थलहिमाचल प्रदेश के पर्यटन स्थलसाहित्य मुखपृष्ठसंस्कृत साहित्यबौद्ध साहित्यकविसाहित्यकारसाहित्य पुरस्काररासो काव्यकथा साहित्यलेखकसाहित्य के सभी लेखवैदिक साहित्यउपनिषदब्राह्मण ग्रन्थपुराणमहाकाव्यसंस्कृत साहित्यकारगीता (तीन भाषाओं में)छान्दोग्य उपनिषदतैत्तिरीयोपनिषदबृहदारण्यकोपनिषदभक्ति कालरीतिकालीन कविछायावादी कविअष्टछाप कविआधुनिक कविसमकालीन कविगुजराती साहित्यकारमराठी साहित्यकारकन्नड़ साहित्यकारबांग्ला साहित्यकारहिन्दी साहित्यकारज्ञानपीठ पुरस्कारसाहित्य अकादमी पुरस्कारधर्म मुखपृष्ठ हिन्दू धर्मइस्लाम धर्मईसाई धर्मसिक्ख धर्मबौद्ध धर्मजैन धर्मअन्यहिन्दू देवी-देवताहिन्दू भगवान अवतारहिन्दू संस्कारहिन्दू सम्प्रदायधार्मिक चिह्नहिन्दू धार्मिक स्थलपौराणिक चरित्रऋषि मुनिहिन्दू धर्म प्रवर्तक और संतज्योतिर्लिंगशक्तिपीठहिन्दू मन्दिरइस्लाम धर्मधार्मिक स्थलमस्जिदक़ुरानईसाई धर्मधार्मिक स्थलसिक्ख धर्मसिक्खों के गुरुधार्मिक स्थलबौद्ध धर्मधार्मिक स्थलजैन धर्मजैन तीर्थंकरधार्मिक स्थलजैन साहित्यसंस्कृति मुखपृष्ठभारतीय संस्कृतिप्राचीन संस्कृतिव्रत और उत्सवपर्व और त्योहारखान पानअन्यदर्शन मुखपृष्ठउपनिषदचार्वाक दर्शनन्याय दर्शनसांख्य दर्शनवैशेषिक दर्शनजैन दर्शनबौद्ध दर्शनसूफ़ी आन्दोलनदार्शनिककला मुखपृष्ठभूगोल मुखपृष्ठविज्ञान मुखपृष्ठखेल मुखपृष्ठभाषा मुखपृष्ठकोश मुखपृष्ठजीवनी मुखपृष्ठसभी विषयचित्रकलानृत्य कलामूर्ति कलावास्तुकलास्थापत्य कलासिनेमासम्मान एवं पुरस्कारभारत का भूगोलभारत की नदियाँभारत की झीलेंपर्वतपहाड़ी और पठारदर्राझरनेवनस्पतिकृषिजीव विज्ञानरसायन विज्ञानभौतिक विज्ञानप्राणि विज्ञानचिकित्सा विज्ञानवैज्ञानिक उपकरणक्रिकेटभाषा और लिपिइतिहास कोशभूगोल कोशजीवनी कोशसाहित्य कोशकला कोशधर्म कोशदर्शन कोशपर्यटन कोशगणराज्य संरचना कोशविज्ञान कोशसंस्कृति कोशपौराणिक कोशराजनीति कोशशब्द संदर्भ कोशखेलकूद कोश ऐतिहासिक स्थान कोशकृषि कोशवनस्पति कोशप्रसिद्ध व्यक्तित्व कोशकाव्य कोशकथा साहित्य कोशसंगीत कोशसिनेमा कोशहिन्दू धर्म कोशइस्लाम धर्म कोशसिक्ख धर्म कोशईसाई धर्म कोशभारत रत्न सम्मानितस्वतन्त्रता सेनानीदार्शनिकवैज्ञानिकधर्म प्रवर्तक और संतसाहित्यकारकविपृष्ठवार्तास्रोत देखेंइतिहासलॉग इनहाल में हुए बदलावसमस्त श्रेणियाँBrowse propertiesइस पृष्ठ पर जानकारीस्थायी लिंकछापने योग्य संस्करणख़ास पन्नेपृष्ठ से जुड़े बदलावयहाँ के हवाले कहाँ कहाँ हैं देवनागरी
No comments:
Post a Comment